دیوان عدالت اداری
سخنی با خواننده محترم :
در این وجیزه سعی گردیده است مباحثی
پیرامون دیوان عدالت اداری و تشکیلات آن و همچنین لایحه اخیر دیوان عدالت
اداری که با مخالفت شورای نگهبان مواجه شده است مطرح گردد . با توجه به
اینکه توضیح و شرح کامل ساختار دیوان عدالت اداری امری پیچیده و تخصصی است
که نیازمند صرف وقت بسیاری نیز می باشد سعی شده مباحث اصلی ، مهم و کاربردی
درباره دیوان عدالت اداری که نیز قابل فهم برای دانشجویان رشته حقوق باشد
بیان شود .
پیشگفتار :
فلسفه وجودی اصل نظارت و استقرار نظام عدل و تشکیل دیوان عدالت اداری :
پس از تحولات سیاسی قهرآمیز و یا ملایم و
موزون در برخی از کشورهای جهان که تقریبا از اواخر قرن ۱۸ میلادی اغاز شد و
همچنان ادامه داشت و دارد ، قانون اساسی به تصویب رسید و اراده مردم در
اداره امور کشور جایگزین فرامین خودکامان تاریخ شد .
در قوانین اساسی که حاوی اصول مختلف و
متنوعی است ، سه اصل بنیادی مهم که حکومت مردم سالار بر پایة آن قرار دارد
که عبارتند از : نخست اصل اختصاص حق حاکمیت مردم ، دوم اصل تفکیک و انفصال
قوای حاکم از یکدیگر به منظور برخورداری از مزایای تقسیم کار از یک سو و
جلوگیری از عدم تمرکز غیراصولی قدرت در گروه حقوقی مشخص یا معین که نهایتا
منجر به تولد و رشد و نمو هیولای استبداد خواهد شد و سوم اصل نظارت بر
اعمال قوای حاکم بر کشور . در این اصل اخیر یعنی مسالة نظارت بر اعمال قوه
حاکم است که بحث ما ادامه خواهد داشت . واقعیت قضیه این است که قوة قضائیه
از بدو تولد همواره با نظارت و کنترل بر کیفیت اجرای قوانین در محاکم حقوقی
توسط دیوان عالی کشور کنترل میشد . اما موضوع نظارت بر اعمال قوه مقننه و
مجریه تاریخچه دیگری دارد . در قوة مقننه که مرکب از نمایندگان مردم با
استعدادها ، معلومات و تجارب مختلف و گرایشات گوناگون است امکان وضع قوانین
و مقررات عادی در جهت مغایر و معارض با قوانین اساسی وجود دارد . بنابراین
قوة مقننه در وضع قوانین باید به کیفیتی کنترل شود و در قوة مجریه هم که
وظایف بیشماری را عهده دارد ، این کنترل به منظور جلوگیری از انحراف از
قانون و تصمیم عدالت اجتماعی می بایست وجود داشته باشد . بررسی تاریخ نشان
میدهد که نخستین مرجع نظارت بر اعمال قوه مجریه تقریبا مقارن با انقلاب
کبیر فرانسه از سال ۱۸۰۰ میلادی شروع به کار کرد و اکنون قریب دویست سال
است از تاریخ فعالیت این مرجع اداری وابسته به قوة مجریه میگذرد و نتایج
درخشان و اثار ارزنده ان به زودی از مرزهای کشور فرانسه گذشت و کنسردتا یا
شواری دولتی الگو و نمونهای شد برای سایر کشورها بویژه در اروپای غربی که
با تقلیدی از کنسردتا و مقررات مربوط به ان به تاسیس شوراهای دولتی همت
گماشتند . کارنامه درخشان شورای دولتی در کشور فرانسه بسیار حائز اهمیت است
، آرای این مرجع اغلب در دانشکدهها و مجامع حقوقی مورد بحث و تجزیه و
تحلیل قرار میگیرد و در مواردی منشاء وضع قانون میشود . اما وضع در کشور ما
قبل از انقلاب به گونهای دیگر بود . نظام حاکم تحت تاثیر خصایص مستتر در
خصلت یک حکومت دیکتاتوری به هیچ وجه علاقهای به پذیرش امر و نهی فرشته
عدالت نداشت و از انجا که نمیتوانست سیطره کنترل خود را به قوه قضائیه با
توجه به پراکندگی محاکم و تعداد زیاد قضات فراهم کند ، در مقاطع مختلف از
طریق قوة مقننه که بیشتر اعضای ان منتصب حکومت بودند تا منتخب مردم به وضع
قوانینی میپرداخت و از طریق این قوانین حدود صلاحیت قوة قضائیه را محدود
میکرد . سرانجام در سال ۱۳۳۹ در نتیجه تلاش و کوشش و پافشاری جمعی از
حقوقدانان از جمله اساتید حقوق ، قانون تاسیس شورای دولتی با اصرار فراوان
از تصویب کمیسیونهای مجلسین گذشت و مقرر شد برای جلوگیری از گسترش انحراف
در دستگاههای دولتی که منجر به یاس و ناامیدی و ناخشنودی و نهایتا خشم و
انزجار مردم خواهد شد و اثار ناهنجار و مصیبت بار داشت مرجعی تاسیس شود که
جلوی این قبیل انحرافات را بگیرد و حقوق تضییع شده اشخاص را احیا کند(*).
اما دولتهای وقت با وجود اختیار مطلقی که در انتخاب اعضای این شورا داشتند ،
هرگز در مقام تاسیس ان برنیامدند . تا اینکه قوانین بعد از انقلاب از جمله
قانون دیوان عدالت اداری به عمر کاغذی این شورا پایان داد و دیوان عدالت
در پرتو انقلاب و قانون اساسی ان ، تاسیس شد . در قانون اساسی جمهوری
اسلامی ایران دو اصل مهم در مورد دیوان عدالت اداری به چشم میخورد . اصلی
که دیوان عدالت اداری مولود ان است ، اصل ۱۷۳ قانون اساسی است ، که طبق این
اصل مقرر شده است ؛ به منظور رسیدگی به شکایات و تظلمات و اعتراضات مردم
از واحدهای دولتی و مسوولین انها و مصوبات دولتی ، دیوانی به نام دیوان
عدالت اداری تاسیس میشود که حدود صلاحیت و اختیارات ان را قانون تعیین
میکند . در اصل ۱۷۰ قانون اساسی میخوانیم ؛ که قضات دادگاهها مکلفند از
اجرای تصویبنامه ها و ایین نامه های خلاف احکام اسلامی و مغایر با قوانین
یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه خودداری کنند و همه کس میتواند ابطال
این قبیل مصوبات را از دیوان عدالت اداری بخواهد .
فهرست مطالب
عـنـوان هـــا شماره صفـحه
سخنی
با خواننده محترم
...............................................................................................................................
2
پیشگفتار
......................................................................................................................................................
2
فصل اول :
تشکیلات دیوان عدالت اداری
بخش اول : حدود صلاحیت شعب دیوان
..............................................................................................
5
بخش دوم : هیات عمومی دیوان
...............................................................................................................
7
بخش سوم : ارکان دیوان
..........................................................................................................................
9
بخش چهارم : اختیارات رییس دیوان
.......................................................................................................
10
آیین درخواست دادن یا طرح دعوی
دادخواست
..................................................................................................................................................
12
وکالت
..........................................................................................................................................................
13
رسیدگی به دادخواست و انشای رای
.............................................................................................................
14
موارد امتناع
................................................................................................................................................
16
اجرای حکم
...............................................................................................................................................
16
تجدید نظر
...................................................................................................................................................
17
اجرای حکم تجدید نظر
..............................................................................................................................
18
فصل دوم :
قانون
دیوان عدالت اداری
.................................................................................................................................
20
آیین
دادرسی دیوان عدالت اداری
.....................................................................................................................
28
مواد
الحاقی به آیین دادرسی مصوب سال84
..................................................................................................
.38
فصل سوم :
لایحه
جدید دیوان عدالت اداری
.....................................................................................................................
40
ایرادات
شورای نگهبان به لایحه دیوان عدالت اداری
.....................................................................................
.49
برخی
از تفاوت های قانون دیوان عدالت اداری با لایحه اخیر
.....................................................................
50
محاسن
لایحه دیوان عدالت اداری از نگاه موافقان
........................................................................................
. 53
معایب
لایحه دیوان عدالت اداری از نگاه مخالفان
.......................................................................................
55
بر
لایحه دیوان عدالت اداری چه گذشت؟ ( گزارشاتی درباره لایحه اخیر )
................................................... 57
شورای نگهبان چه میگوید؟ (گزارش) ............................................................................................................. 65
نظر
دفتر حقوقی مرکز پژوهش های مجلس درباره لایحه
................................................................................
67
فصل چهارم :
نتیجه
.................................................................................................................................................................
70
منابع
و مآخذ
..........................................................................................................................................
71